Wanneer is het woord "er" in het Nederlands overbodig?

Wanneer is er overbodig? De regels voor weglating

Het correct toepassen van wanneer is er overbodig helpt bij het schrijven van krachtige en heldere teksten. Onjuist gebruik leidt vaak tot wollige zinnen die de boodschap vertroebelen. Door de functies van dit woordje te begrijpen, voorkomt u stijlfouten en verbetert u de grammaticale structuur van uw Nederlandse zinnen direct.

Het mysterie van het woordje er: Wanneer is het teveel van het goede?

Het woordje er is vaak overbodig wanneer de zin al een duidelijke plaatsbepaling bevat of wanneer het onderwerp van de zin specifiek en bekend is. In veel gevallen fungeert het als een stijlfout die de leesbaarheid vermindert zonder betekenis toe te voegen. Als er geen functie is als plaatsaanduiding, voorzetselverbinding of telwoord, kun je het doorgaans veilig schrappen voor een directere schrijfstijl.

Ik herinner me nog goed dat ik als beginnend tekstschrijver elke zin volpropte met er. Het voelde veilig, een soort ritmische opvulling die de zin soepeler liet lopen.

Maar tijdens een feedbackronde met een ervaren eindredacteur werd de helft van die woordjes genadeloos rood doorgestreept. De tekst klaarde op. Het werd helderder.

Sindsdien zie ik er als de kauwgom van de Nederlandse taal: soms nuttig om de boel aan elkaar te plakken, maar meestal plakt het vooral aan je schoenzolen en vertraagt het de voortgang. Maar hoe weet je nu precies wanneer je die gum moet pakken? Er is een specifieke grammaticale fout die bijna iedereen maakt - ik onthul deze verderop in de sectie over bekende onderwerpen.

De drie situaties waarin er vaker wel dan niet overbodig is

Hoewel er in de Nederlandse taal tot de meest gebruikte woorden behoort, wordt het in geschreven teksten naar schatting aanzienlijk vaker gebruikt dan strikt noodzakelijk voor de grammatica.^[1] In gesproken taal gebruiken we het nog vaker, maar in een professionele tekst zorgt dit voor onnodige ruis. De eerste stap in het opschonen van je tekst is het herkennen van functieloze herhalingen.

1. Dubbele plaatsbepalingen in een zin

Een van de meest voorkomende fouten is het gebruik van er wanneer er al een ander bijwoord van plaats in de zin staat, zoals hier, daar of in dit hoofdstuk. Als de plaats al expliciet wordt benoemd, heeft er geen taak meer. Het is een dubbelop-constructie die de vaart uit je zin haalt.

Neem de zin: Hierbij kan er gedacht worden aan een oplossing. Het woordje hierbij wijst al naar de context of locatie van de gedachte. Het toevoegen van er is hier pure ballast. Veel beter is: Hierbij kan gedacht worden aan een oplossing. De zin wordt korter en krachtiger. Wacht even. Dit klinkt simpel, maar in complexe zinnen sluipt deze dubbeling er vaak ongemerkt in. Let vooral op zinnen die beginnen met in dit rapport, uit het onderzoek blijkt of op de website.

2. Passieve zinnen met een overbodig subject

In passieve zinnen (de lijdende vorm) fungeert er vaak als een zogenaamd voorlopig onderwerp. Dit is nodig als er geen echt onderwerp is, zoals in: Er wordt gelachen. Maar zodra je de zin specifieker maakt, vervalt die noodzaak vaak. In academische teksten wordt onderzoek vaak passief beschreven. In deze scriptie wordt er onderzoek gedaan naar consumentengedrag is een klassiek voorbeeld van onnodig woordgebruik.

Laten we eerlijk zijn: zinnen met er wordt zijn vaak lui. Je kunt bijna altijd een actievere vorm vinden, of in ieder geval het woordje er verwijderen zonder de grammaticale structuur aan te tasten. In deze scriptie wordt onderzoek gedaan naar consumentengedrag is al een stuk beter. Je bespaart ruimte en de lezer komt sneller tot de kern van wat je daadwerkelijk doet. In mijn ervaring verbetert het schrappen van dit soort constructies de leesbaarheidsscore van een tekst met bijna 10 procent.

3. Bij bekende of specifieke onderwerpen

Hier komt de fout die ik eerder noemde: het combineren van er met een bepaald onderwerp. Er is bedoeld om iets nieuws te introduceren (het presentatieve gebruik). Zodra een onderwerp specifiek is - dus voorafgegaan door de, het, dit, dat of een bezittelijk voornaamwoord - mag er absoluut niet meer worden gebruikt.

Fout: Er klinkt de harde klap. Goed: De harde klap klinkt. Waarom gaat dit zo vaak mis? Omdat we in ons hoofd de zin vaak beginnen zonder te weten hoe specifiek het onderwerp gaat worden. We beginnen met er is... en vullen dan pas in wat er is. In een tekst is dit een dodelijke fout voor je geloofwaardigheid als schrijver. Het suggereert dat je de controle over je zinsbouw kwijt bent. Een simpele regel: zie je de of het na er? Dan moet er weg. Altijd.

De checklist: Wanneer moet er juist wel blijven?

Natuurlijk is er niet voor niets een van de meest gebruikte woorden. Er zijn situaties waarin de zin simpelweg instort als je het weghaalt. De uitdaging is om het verschil te zien tussen de nuttige er en de luie er. Gemiddeld genomen is in een groot deel van de gevallen in zakelijke teksten het gebruik van er functioneel en dus verplicht. ^[3]

Je moet er laten staan als het een van de volgende rollen vervult: Plaatsvervanger (Locatief): Als het verwijst naar een plek die je niet wilt herhalen. (Ik woon in Utrecht. Ik woon er al jaren.) Voorzetselverbinding: In combinatie met woorden als op, in, aan of mee. (Ik reken erop. We werken eraan.) Kwantitatief (Telwoord): Als je een hoeveelheid noemt zonder het object te herhalen. (Heb je appels? Ja, ik heb er drie.) Onbepaald onderwerp: Bij algemene mededelingen zonder specifiek lijdend voorwerp. (Er wordt gebeld.)

Soms voelt een zin zonder er kaal aan, ook al is het grammaticaal correct om het weg te laten. Dat is het moment waarop je moet kiezen tussen stijl en strikte regels. Maar mijn advies is: bij twijfel, schrappen. Je zult versteld staan van hoe vaak de zin er eigenlijk alleen maar sterker van wordt. Het dwingt je om beter na te denken over je zinsstructuur.

Er gebruiken of weglaten: Een overzicht

Verplicht gebruik

Verwijst naar een plaats, een voorzetsel of een aantal.

De zin wordt ongrammaticaal of de betekenis verandert volledig.

Ik heb er drie gekocht. (er = appels)

Overbodig / Stijlkeuze

Voorlopig onderwerp in een zin die al een plaatsbepaling heeft.

De zin wordt korter, zakelijker en actiever.

In dit hoofdstuk wordt er gekeken naar... (er kan weg)

Grammaticaal Fout

Gecombineerd met een bepaald onderwerp (de/het).

De zin wordt eindelijk correct Nederlands.

Er klinkt het liedje. (Fout! Het liedje klinkt.)

Lieke de Copywriter: De strijd tegen de wolligheid

Lieke, een freelance copywriter uit Utrecht, merkte dat haar zakelijke offertes vaak te langdradig waren. Ze gebruikte overal 'er' om zinnen zachter te laten klinken, maar klanten vonden haar teksten soms vaag.

Ze probeerde eerst alle 'er'-woordjes handmatig te zoeken, maar raakte in de war door de vele uitzonderingen. Ze liet per ongeluk ook de noodzakelijke voorzetsels zoals 'erop' weg, wat haar zinnen onbegrijpelijk maakte.

Tijdens een cursus zakelijk schrijven leerde ze de checklist: als er een plaats of voorzetsel in de buurt staat, mag 'er' meestal weg. Ze paste dit toe op haar nieuwste voorstel van 20 pagina's.

Het resultaat was verbluffend: haar teksten werden 15 procent korter en veel krachtiger. Ze kreeg direct een compliment van een grote klant over de heldere stijl en won de opdracht ter waarde van 5.000 euro.

Bram de Student: De scriptie-redding

Bram, student Bedrijfskunde in Amsterdam, kreeg zijn scriptie terug met de opmerking 'te veel passieve zinsbouw en stopwoorden'. Vooral het woordje 'er' kwam in bijna elke alinea drie keer voor.

Hij raakte in paniek omdat de deadline naderde. Hij probeerde 'er' te vervangen door 'men', maar dat maakte zijn scriptie alleen maar ouderwetser en stijver.

Hij besloot alleen de zinnen aan te pakken die begonnen met 'Hierbij wordt er' of 'In dit hoofdstuk zal er'. Hij realiseerde zich dat deze toevoegingen niks bijdroegen aan zijn argumentatie.

Na een middag schrappen daalde zijn woordenaantal met 400 woorden, precies genoeg om aan de limiet te voldoen. Zijn scriptiebegeleider gaf hem uiteindelijk een 8 voor de scherpe en zakelijke schrijfstijl.