Waarom stelen mensen bij de zelfscan?

Waarom stelen mensen bij de zelfscan? Psychologische drempels

Inzicht in waarom stelen mensen bij de zelfscan helpt winkeliers om effective preventiemaatregelen te nemen. Het begrijpen van consumentengedrag en psychologische factoren voorkomt onnodige verliezen. Bewustwording van deze risicos verbetert de algehele winkelbeveiliging en beschermt de winstmarges van supermarkten. Leer de achterliggende redenen te herkennen.

Waarom stelen mensen bij de zelfscan?

Mensen stelen bij de zelfscan vanwege een combinatie van psychologische factoren, verminderd toezicht en de pure verleiding van het systeem. Dit gedrag kan te maken hebben met veel verschillende omgevingsfactoren en individuele motivaties. Sinds de grootschalige introductie van doe-het-zelfkassas in de supermarkt is het aantal incidenten van winkeldiefstal bij zelfscankassa merkbaar gestegen (source: 2, 1.1.7).

In de supermarktwereld wordt aangenomen dat met de komst van de zelfscankassas de diefstal is gestegen van 1 naar 2 percent van de totale omzet. Dit lijkt misschien een klein verschil, maar het betekent een schadepost van een miljard euro per jaar op nationaal niveau. De technologie die bedoeld was om rijen te verkorten en personeelskosten te drukken, heeft onbedoeld een omgeving gecreëerd waarin hoe werkt winkeldiefstal bij zelfscan laagdrempelig is geworden.

Niet iedereen die met onbetaalde spullen naar buiten loopt, doet dit overigens met opzet. Er is een dunne lijn tussen een eerlijke fout en bewuste diefstal. Soms weigert de scanner een streepjescode te registreren zonder dat de klant het piepje mist, wat achteraf bij een steekproef tot pijnlijke situaties leidt. Toch wijst onderzoek uit dat een harde kern de zelfscan bewust gebruikt om geld te besparen.

De verleiding van het systeem: hoe de kassa de dief maakt

De introductie van de zelfscankassa heeft de psychologische drempel om te stelen drastisch verlaagd. Waar men vroeger een product fysiek in een jaszak moest stoppen voor het oog van een caissière, hoeft men nu alleen maar een artikel per ongeluk in de tas te leggen. Het ontbreken van direct menselijk toezicht haalt het gevoel van sociale controle volledig weg.

Criminologische theorieën laten zien dat diefstal floreert wanneer drie elementen samenkomen: een gemotiveerde dader, een aantrekkelijk doelwit en het ontbreken van voldoende toezicht. Supermarkten hebben door de automatisering flink bezuinigd op winkelpersoneel op de vloer. Die lege ruimte creëert de perfecte gelegenheid. Er is simpelweg minder angst om betrapt te worden.

Het systeem geeft consumenten ook een ingebouwde excusesknop. Mocht een medewerker bij een steekproef ontdekken dat de dure biefstuk niet is gescand, dan zegt de klant al snel dat het een vergissing was. Het argument dat de machine haperde of dat men verstrooid was, werkt in de praktijk als een psychologisch schild tegen schuldgevoel.

Waarom stelen studenten bij de zelfscan?

Studenten en jongeren vormen de grootste risicogroep als het gaat om diefstal bij de doe-het-zelfkassa (source: 2, 1.2.7). Ongeveer 7 percent van de Nederlandse supermarktbezoekers steelt weleens iets bij de zelfscan, maar onder jongeren tussen de 18 en 35 jaar stijgt dit percentage naar ruim 11 percent. Dit betekent dat waarom stelen studenten bij zelfscan een belangrijk onderdeel is van dit maatschappelijke probleem.

De stijgende prijzen van levensmiddelen spelen hierin een cruciale rol (source: 2, 1.2.1). Uit enquêtes blijkt dat 42 percent van de bewuste niet-scanners dit doet om simpelweg te besparen op de dagelijkse boodschappen. Nog eens 40 percent geeft aan te stelen als een vorm van protest tegen de hoge inflatie en de dure producten in de schappen. Ze voelen zich financieel in de knel gedreven.

Daarnaast speelt een morele rechtvaardiging mee ten opzichte van anonieme megaketens. Veel studenten geven aan dat ze nooit zouden stelen van een kleine, lokale winkelier. Grote supermarktketens worden echter gezien als rijke organisaties die gigantische winsten maken. De gedachte dat zon multinational die paar euro best kan missen, neemt de morele barrière volledig weg.

In mijn studententijd zag ik dit om me heen gebeuren. Caching en slimme trucs waren de sport van de week. Een vriend scande systematisch zijn kratten bier niet. Het voelde destijds als een overwinning op het systeem. Pas toen hij een winkelverbod en een flinke boete kreeg, drong de realiteit door. Het is een dunne lijn tussen een spelletje en een strafblad.

De psychologie achter de diefstal: controle en spanning

Voor een specifieke groep daders gaat het niet eens om het geld, maar om de psychologische kick. Sommige mensen ervaren een gevoel van verhoogde controle wanneer ze zelf bepalen wat ze wel en niet scannen. Het idee dat je de slimme software en de algoritmes van een groot bedrijf te snel af bent, geeft een gevoel van macht (source: 2, 1.4.4).

Dit gedrag verandert bij veelvuldig succes snel in een vaste gewoonte. Wat begint als een eenmalige actie - omdat men bijvoorbeeld een avocado was vergeten te scannen en niet werd gecontroleerd - smaakt al snel naar meer. De spanning van het risico, gekoppeld aan de directe beloning van gratis producten, verklaart de belangrijkste redenen diefstal zelfscan supermarkt die psychologen waarnemen (source: 2, 1.4.2). Het wordt een verslavend kat-en-muisspel met de supermarktbeveiliging.

Bewust stelen versus per ongeluk vergeten

Bij de zelfscankassa is het onderscheid tussen een criminele handeling en een menselijke fout soms flinterdun. Toch zijn de onderliggende psychologie en de gevolgen totaal verschillend.

Bewuste diefstal

• Geld besparen, protest tegen hoge prijzen of de spanning van het niet scannen

• Producten opzettelijk onderop de kar leggen, barcodes afschermen of goedkopere artikelen aanslaan

• De diefstal goedpraten door te wijzen op de miljardenwinsten van de supermarktketen

• Hoge kans op een officiële boete, winkelverbod en een aantekening in het strafblad

Onbewuste fout (Vergetelheid)

• Geen kwaad in de zin; afleiding, vermoeidheid of haast tijdens het winkelen

• Het piepje van de scanner niet horen of een klein product over het hoofd zien in een volle tas

• Schrik en schaamte wanneer de fout tijdens een steekproef aan het licht komt

• Afhankelijk van het winkelbeleid direct mogen afrekenen, maar soms onterecht als dief bestempeld

De grens tussen spel en realiteit: Het verhaal van Thijs

Thijs, een 21-jarige student Bedrijfskunde uit Utrecht, worstelde maandelijks om rond te komen door de stijgende kamerprijzen. Uit frustratie begon hij tijdens zijn wekelijkse boodschappen bij de grotere supermarkten steevast de duurdere vleesvervangers en speciaalbieren over te slaan met de handscanner.

In het begin voelde hij een enorme adrenalinekick wanneer hij langs de poortjes liep met een bon die dertig euro te laag was. Het stelen werd een routine; hij grapte er zelfs over met studiegenoten die precies hetzelfde deden tijdens hun campusbezoeken.

De ommekeer kwam op een doodgewone dinsdagavond toen het rode lampje begon te knipperen voor een steekproef. Thijs probeerde nog kalm te blijven en de klassieke smoes te gebruiken dat de scanner simpelweg niet goed had geregistreerd.

De winkelmanager bleek onverbiddelijk na het tellen van zes ongescande artikelen. Thijs kreeg direct een winkelverbod van 12 maanden en moest een civielrechtelijke schadevergoeding van 181 euro betalen, wat zijn budget voor de hele maand volledig ruïneerde.