Welke groepen stoornissen zijn er?

Welke groepen stoornissen zijn er? DSM-5 hoofdcategorieën

Het herkennen van verschillende psychische aandoeningen helpt behandelaren om gerichte zorg te bieden aan patiënten. Begrijp de belangrijkste categorieën om symptomen beter te plaatsen en misinterpretatie van klachten te voorkomen. Welke groepen stoornissen zijn er

Welke groepen stoornissen zijn er in de psychologie?

De indeling van psychische stoornissen hangt af van het diagnostische systeem dat wordt gebruikt, waarbij het handboek DSM-5 wereldwijd als de belangrijkste standaard geldt. In dit systeem worden psychische stoornissen onderverdeeld in ongeveer 20 hoofdcategorieën, waaronder neurobiologische ontwikkelingsstoornissen, soorten psychische stoornissen, angststoornissen, psychotische stoornissen en persoonlijkheidsstoornissen. ^[1] Deze indeling biedt zorgverleners een helder overzicht om symptomen te categoriseren en een passende behandeling op te stellen.

Het categoriseren van aandoeningen helpt behandelaren om patronen te herkennen en gerichte zorg te bieden. In de praktijk lopen symptomen van verschillende categorieën echter regelmatig door elkaar heen. Dat maakt diagnostiek ingewikkeld. Er is echter een specifieke categorie die door lezers vaak verkeerd wordt begrepen en snel leidt tot misinterpretatie van klachten - we bespreken deze cruciale categorie verderop in het artikel. Wereldwijd krijgt ongeveer 25 procent van de mensen op enig moment in hun leven te maken met een psychische stoorni^[2] s.

De belangrijkste hoofdcategorieën psychische stoornissen volgens de DSM-5

Om structuur aan te brengen in de honderden erkende aandoeningen, groepeert het DSM-5-handboek verwante klachten op basis van gedeelde kenmerken en verloop. Hieronder behandelen we de meest bekende groepen.

Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen

Deze groep omvat aandoeningen die ontstaan tijdens de ontwikkelingsperiode, meestal in de vroege kindertijd. Bekende voorbeelden zijn aandachtstekort- / hyperactiviteitsstoornis (ADHD) en autismespectrumstoornis (ASS). De klachten beïnvloeden het persoonlijke, sociale en schoolse functioneren en blijven vaak op volwassen leeftijd aanwezig.

Bipolaire en depressieve stoornissen

Stemmingsstoornissen worden gekenmerkt door een ernstige verstoring van de gevoelsbeleving. Bij depressieve stoornissen staat een aanhoudende somberheid en verlies van interesse centraal. Bipolaire stoornissen worden juist gekenmerkt door extreme schommelingen tussen depressieve episoden en perioden van een buitengewoon uitbundige of prikkelbare stemming. Stemmingsschommelingen komen vaak voor, maar bij deze stoornissen verstoren ze het dagelijks leven ernstig.

Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen

Angststoornissen omvatten aandoeningen waarbij sprake is van extreme, langdurige of ongegronde angst en paniek. Denk hierbij aan de sociale angststoornis, gegeneraliseerde angststoornis en specifieke fobieën. Angst is menselijk. Maar wanneer de angst het handelen overneemt, is er sprake van een stoornis. Naar schatting krijgt 18 tot 20 procent van de volwassenen jaarlijks met een vorm van angststoornis te maken. ^[3]

Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen worden gekenmerkt door dwanggedachten (ongewenste, intringende gedachten) en dwanghandelingen (herhalend gedrag om spanning te verlagen). Hoewel ze vroeger onder de angststoornissen vielen, vormen ze nu een zelfstandige categorie.

Schizofreniespectrum en andere psychotische stoornissen

Aandoeningen binnen dit spectrum tasten de grip op de werkelijkheid aan. Belangrijke symptomen zijn hallucinaties (het waarnemen van dingen die er niet zijn) en wanen (hardnekkige, onjuiste overtuigingen). Het vergt expertise van behandelaren om deze ingrijpende aandoeningen tijdig te herkennen en te behandelen.

Trauma-, eet- en verslavingsstoornissen begrijpen

Zoals eerder genoemd ontstaat bij trauma- en stressorgerelateerde stoornissen vaak de meeste verwarring bij lezers, omdat klachten zoals innerlijke onrust en herbelevingen sterk kunnen lijken op angst of depressie. Deze categorie omvat klachten die direct volgen op een ingrijpende of bedreigende gebeurtenis, zoals bij een posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Eetstoornissen betreffen verstoord eetgedrag en een ernstig verstoorde lichaamsbeleving, zoals bij anorexia nervosa en boulimia nervosa. Middelen-gerelateerde en verslavingsstoornissen omvatten op hun beurt problemen door het gebruik van alcohol, drugs of medicijnen - en omvatten tegenwoordig ook gedragsverslavingen zoals een gokstoornis.

Persoonlijkheidsstoornissen: De verdeling in Clusters A, B en C

Persoonlijkheidsstoornissen zijn diep verankerde patronen van denken, voelen en handelen die afwijken van wat in een cultuur gebruikelijk is. Ze veroorzaken hardnekkige problemen in relaties en op het werk. Persoonlijkheidsstoornissen komen voor bij naar schatting 10 tot 12 procent van de algemene bevolking. ^[4]

Het DSM-5-handboek verdeelt deze stoornissen in drie hoofdclusters: Cluster A (het excentrieke cluster): Stoornissen met merkwaardig of achterdochtig gedrag, zoals de paranoïde en schizotypische persoonlijkheidsstoornis. Cluster B (het dramatische cluster): Stoornissen gekenmerkt door emotionele instabiliteit en impulsiviteit, zoals de borderline en antisociale persoonlijkheidsstoornis. Cluster C (het angstmatige cluster): Stoornissen waarbij angst en vermijding centraal staan, waaronder de ontwijkende en afhankelijke persoonlijkheidsstoornis.

De valkuilen van zelfdiagnose bij het lezen over stoornissen

Bij het verkennen van de vraag belangrijkste groepen stoornissen, herkent vrijwel iedereen wel eens losse symptomen bij zichzelf. Eerlijk is eerlijk: wie voelt zich niet eens extreem somber of overmatig bezorgd? Het hebben van angst voor een presentatie maakt iemand echter nog niet angstig in klinische zin.

Toch is terughoudendheid geboden. Context is doorslaggevend bij psychiatrische diagnostiek. Een officiële diagnose vereist altijd een zorgvuldig traject door een erkend psycholoog of psychiater. Een categorie opzoeken helpt om structuur te begrijpen, maar vervangt nooit professionele zorg.

Vergelijking van drie veelvoorkomende stoornisgroepen

Hoewel alle categorieën psychische klachten omvatten, verschillen ze sterk in aard, verloop en behandelbenadering.

Stemmingsstoornissen

- Verstoring van de stemmingsbeleving en het energieniveau

- Vaak episodisch met perioden van herstel tussendoor

- Aanhoudende somberheid, verlies van levensvreugde of extreme stemmingswisselingen

Angststoornissen

- Overmatige, langdurige of ongegronde angst- en paniekreacties

- Kan chronisch worden zonder gerichte behandeling

- Vermijdingsgedrag, lichamelijke spanning en continue onrust

Persoonlijkheidsstoornissen

- Diep verankerde en starre patronen van denken en gedragen

- Aanwezig vanaf de vroege volwassenheid en persistent van aard

- Hardnekkige problemen in relaties, zelfbeeld en emotieregulatie

De zoektocht van Mark naar een juiste diagnose

Mark, een 34-jarige IT-specialist uit Utrecht, kampte al maanden met extreme vermoeidheid, piekeren en een aanhoudend somber gevoel. Hij dacht zelf aan een burn-out of een zware depressie en zocht wanhopig naar antwoorden.

Toen hij zelf informatie zocht, raakte hij verward door de overlap in symptomen tussen stemmingsstoornissen en angststoornissen. Zijn eerste poging om via korte zelftests op internet duidelijkheid te krijgen leidde alleen tot meer paniek en foute aannames.

Na een verwijzing van de huisarts ging Mark in gesprek met een klinisch psycholoog. Daar werd duidelijk dat zijn somberheid een direct gevolg was van een onbehandelde gegeneraliseerde angststoornis die hem uitputte.

Na zes maanden gerichte cognitieve gedragstherapie namen zijn angstklachten met ruim 60 procent af en verdween de somberheid geleidelijk, waardoor Mark zijn werk en sociale leven weer volledig kon oppakken.

Sanne en het ontrafelen van trauma versus persoonlijkheid

Sanne, een 29-jarige docent uit Rotterdam, ervoer sterke emotionele schommelingen en moeite met het onderhouden van relaties. Ze vreesde dat ze een borderline persoonlijkheidsstoornis had ontwikkeld.

Haar angst voor een stempel maakte haar terughoudend om hulp te zoeken. Toen ze uiteindelijk een intakegesprek aanging, bleek het diagnostisch proces intensiever en gecompliceerder dan gedacht.

De behandelaar ontdekte dat Sanne symptomen vertoonde van een posttraumatische stressstoornis door onverwerkte gebeurtenissen uit haar jeugd, wat haar emotionele ontregeling verklaarde.

Met behulp van een EMDR-traject verbeterde haar emotionele stabiliteit binnen vier maanden aanzienlijk, wat bewees dat haar klachten voortkwamen uit trauma en niet uit een vastgelopen persoonlijkheidsstructuur.