Wat veroorzaakt stemmingswisselingen?

wat veroorzaakt stemmingswisselingen? 70% ervaart klachten

Veel mensen vragen zich af wat veroorzaakt stemmingswisselingen in het dagelijks leven triggert. Hormonale schommelingen en levensfasen spelen hierbij een ontwrichtende rol. Ontdek welke achterliggende processen deze heftige emotionele reacties veroorzaken.

Wat veroorzaakt stemmingswisselingen eigenlijk?

Plotselinge stemmingswisselingen kunnen samenhangen met verschillende factoren, waardoor er zelden een enkele oorzaak aan te wijzen is. Vaak spelen schommelende hormonen en stemmingswisselingen tijdens de puberteit, zwangerschap of overgang een grote rol, maar ook ingrijpende gebeurtenissen zoals een trauma of het overlijden van een naaste kunnen je emoties flink ontregelen.

Het een sluit het ander niet uit. Soms ligt de oorsprong zelfs in een verder verleden, terwijl een huidige trigger - zoals slaapgebrek of hoge werkdruk - de druppel is die de emmer doet overlopen. Zelf dacht ik jarenlang dat mijn eigen korte lontje puur door een drukke baan kwam, totdat ik merkte dat ik na drie slechte nachten achter elkaar letterlijk om een fallen koffiekopje kon huilen.

In werkelijkheid werkt je brein als een fijngevoelig weegschaaltje waarbij zowel lichamelijke processen als onverwerkte leefomstandigheden continu aan de touwtjes trekken. Maar er is een vaak vergeten lichamelijke trigger die bijna niemand direct koppelt aan zijn humeur - daar kom ik verderop op terug.

Hormonen en stemmingswisselingen: van puberteit tot overgang

Veranderende hormonen zijn een van de meest voorkomende lichamelijke oorzaken van stemmingswisselingen. Vooral tijdens de puberteit, rondom de menstruatie, tijdens zwangerschappen en in de overgang schommelen oestrogeen en progesteron sterk, wat direct invloed heeft op neurotransmitters in je hersenen.

Tijdens de perimenopauze en menopauze rapporteert tot wel 70% van de vrouwen merkbare stemmingsveranderingen, variërend van plotselinge prikkelbaarheid tot neerslachtigheid. Ook rondom de stemmingswisselingen tijdens zwangerschap en vlak na de bevalling dalen hormoonspiegels binnen enkele dagen drastisch, waardoor ongeveer 13 tot 19% van de nieuwe moeders te maken krijgt met serieuze stemmingsklachten die verder gaan dan de bekende kraamtranen.^[2] Eerlijk gezegd wordt de impact van hormonen op het dagelijks leven nog steeds te vaak afgedaan als een beetje aanstellerij. Het voelt echter alsof iemand anders achter het stuur van je emoties zit, terwijl jij op de achterbank machteloos toekijkt.

Waarom de puberteit en menstruatiecyclus zo heftig voelen

In de puberteit maken de hersenen een enorme groeispurt door terwijl geslachtshormonen voor het eerst in hoge golven door het lichaam stromen. Bij veel volwassen vrouwen herhaalt een vergelijkbaar patroon zich maandelijks voor de menstruatie, waarbij tot 80% in enige mate premenstruele klachten ervaart.^[3] Je hersenen moeten telkens schakelen tussen wisselende niveaus van serotonine en dopamine, en dat kost simpelweg bakken met energie.

Trauma en ingrijpende gebeurtenissen uit het verleden

Emotionele schommelingen ontstaan lang niet altijd in het hier en nu. Ingrijpende gebeurtenissen zoals een trauma en stemmingswisselingen - zelfs als dit jaren geleden plaatsvond - kunnen je zenuwstelsel blijvend in een staat van verhoogde paraatheid houden.

Blootstelling aan langdurige stress of onverwerkt trauma vergroot de kans op stemmingsstoornissen aanzienlijk, waarbij naar schatting 65% van de mensen onder langdurige zware stress emotionele ontregeling ontwikkelt. Zelden beseffen we hoe diep oude pijn in ons lichaam opgeslagen blijft zitten. Veel mensen denken dat je over een verlies heen bent zodra de dagelijkse routine weer draait, maar in mijn ervaring komt de echte emotionele terugslag vaak pas maanden of zelfs jaren later.

Een onschuldige geur, een datum op de kalender of een onverwachte opmerking op het werk kan je gemoedstoestand binnen enkele seconden van neutraal naar diep verdrietig of boos katapulteren.

Dagelijkse leefstijl en verborgen lichamelijke triggers

Naast grote levensgebeurtenissen en hormoonfasen bepalen ook je dagelijkse gewoonten hoe stabiel je je voelt. Slaapgebrek, een schommelende bloedsuikerspiegel en overmatig cafeïnegebruik verstoren de chemische balans in je brein sneller dan je denkt.

Hier is die vaak vergeten lichamelijke trigger waar ik het eerder over had: je bloedsuikerspiegel. Wanneer je een maaltijd overslaat of juist veel snelle suikers eet, stijgt en daalt je glucosewaarde razendsnel. Bij een plotselinge daling maakt je lichaam direct adrenaline en cortisol aan om je weer op de been te houden, wat zich emotioneel uit in plotselinge woede, trillerigheid of paniek. Dat verklaart veel.

Ik heb zelf jarenlang gedacht dat ik aan het eind van de middag gewoon chagrijnig werd van vermoeidheid, totdat ik merkte dat een handje noten om vier uur de helft van mijn middagdip wegnam. Daarnaast kunnen ook medische oorzaken zoals een te snel of te traag werkende schildklier of bepaalde medicijnen je stemming flink beïnvloeden.

Wanneer zijn stemmingswisselingen normaal en wanneer zoek je hulp?

Af en toe een dag hebben waarop je emoties alle kanten op schieten, hoort bij het leven en is volkomen normaal. Het wordt echter verstandig om jezelf af te vragen: waarom heb ik stemmingswisselingen en wanneer moet ik hulp zoeken zodra de wisselingen je werk, relaties of dagelijks functioneren langdurig in de weg staan.

Let vooral op signalen zoals aanhoudende somberheid die langer dan twee weken duurt, extreme pieken van rusteloosheid of het gevoel dat je de controle over je reacties volledig kwijt bent. In werkelijkheid wachten veel mensen veel te lang voordat ze naar de huisarts stappen, omdat ze denken dat je het zelf moet oplossen.

Houd eens twee weken een eenvoudig stemmingsdagboek bij waarin je noteert wat je at, hoe je sliep en wat er gebeurde vlak voordat je humeur omsloeg. Zo zie je snel of er een patroon zit in je klachten, en heb je direct concrete informatie voor een eventueel gesprek met een arts of praktijkondersteuner.

Verschillende oorzaken van stemmingswisselingen herkennen

Hormonale schommelingen

1. Cyclus bijhouden, rust pakken en bij ernstige hinder overleggen met de huisarts
2. Vermoeidheid, opvliegers, gevoelige borsten of veranderingen in slaapritme
3. Vaak cyclisch (voor menstruatie) of gekoppeld aan levensfasen zoals puberteit, zwangerschap en overgang

Trauma en langdurige stress

1. Praten met een vertrouwd persoon of begeleiding zoeken via een psycholoog
2. Slechte concentratie, snel schrikken, piekeren en gespannen spieren
3. Vaak getriggerd door specifieke herinneringen, geuren, conflicten of aanhoudende druk

Leefstijl en bloedsuiker (Vaak direct te beïnvloeden)

1. Regelmatig eten, voldoende water drinken en een vast slaapritme aanhouden
2. Trillerigheid, plotse honger, hoofdpijn of een leeg gevoel in je hoofd
3. Treedt vaak op na slecht slapen, laat op de middag of bij veel cafeïne en suiker

Hoe Sanne (34) uit Utrecht haar onverklaarbare huilbuien ontrafelde

Sanne, een marketingmedewerker van 34 uit Utrecht, schrok van zichzelf toen ze wekenlang zonder duidelijke reden uitbarstte in huilen tijdens simpele vergaderingen of direct daarna juist woedend werd op haar partner. Ze was doodmoe, haar schouders zaten vast van de spanning en ze vreesde dat ze richting een burn-out gleed.

In eerste instantie probeerde ze het op te lossen door nog harder te sporten en strenger voor zichzelf te zijn, maar daardoor sliep ze alleen maar slechter en werden de emotionele pieken nog heftiger.

Pas toen ze op aanraden van haar zus drie weken lang haar stemming naast haar agenda en menstruatiecyclus legde, viel het kwartje: de heftigste dagen vielen telkens samen met de week voor haar menstruatie, gecombineerd met dagen waarop ze haar lunch oversloeg en het overlijden van haar vader twee jaar eerder nog nauwelijks had verwerkt.

Door vaste eetmomenten in te plannen, tijdens die specifieke week minder sociale afspraken te maken en gesprekken te starten met een praktijkondersteuner, namen de extreme uitschieters binnen twee maanden merkbaar af.