Is antibiotica ontstekingsremmend?

Is antibiotica ontstekingsremmend? Nee, bekijk de feiten.

Veel mensen vragen zich af: is antibiotica ontstekingsremmend? Het onjuist gebruiken van deze medicatie bij een gewone ontsteking brengt risicos met zich mee voor de darmflora. Begrijp de werking van medicijnen om onnodige bijwerkingen en resistentie te voorkomen door het onderscheid tussen infecties en ontstekingen te leren.

Is antibiotica ontstekingsremmend? Het directe antwoord

Nee, antibiotica zijn niet ontstekingsremmend. Het is een van de meest hardnekkige misverstanden in de geneeskunde dat deze medicijnen direct inwerken op een ontsteking om zwelling of pijn te verminderen. In werkelijkheid hebben antibiotica maar een doel: het doden of remmen van bacteriën. Als je een dikke knie hebt door overbelasting of een rode keel door een virus, doet een antibioticum simpelweg niets voor je.

Toch begrijp ik waar de verwarring vandaan komt. Wanneer je een bacteriële infectie hebt - denk aan een fikse blaasontsteking of een longontsteking - veroorzaken die bacteriën een reactie van je immuunsysteem, oftewel een ontsteking. Zodra het antibioticum de bacteriën uitroeit, verdwijnt de oorzaak van die ontsteking. De zwelling neemt af en de pijn zakt weg. Het lijkt alsof het medicijn de ontsteking heeft geremd, maar dat is een indirect gevolg. Het medicijn ruimt de indringer op, waarna je lichaam de kans krijgt om de ontsteking zelf te stoppen.

Ik herinner me nog goed dat ik jaren geleden met een zware keelontsteking bij de huisarts zat en smeekte om een kuur. Ik dacht dat de pijn dan binnen een uur weg zou zijn. Pas later besefte ik dat antibiotica geen pijnstillers zijn. Ze zijn de zware artillerie tegen micro-organismen, niet de brandblusser voor de pijn zelf. Maar er is een risico dat veel mensen over het hoofd zien, en dat kan op de lange termijn levensgevaarlijk zijn. Ik leg je verderop uit waarom het slikken van antibiotica voor de zekerheid je immuunsysteem juist kan ondermijnen.

Hoe antibiotica bacteriën uitschakelen (en wat ze negeren)

Antibiotica werken op een heel specifieke manier die alleen gericht is op de structuur van een bacterie. Sommige soorten vallen de celwand van de bacterie aan, waardoor deze letterlijk uit elkaar valt. Andere soorten verstoren de eiwitproductie of het DNA van de bacterie, zodat deze zich niet meer kan vermenigvuldigen. Omdat menselijke cellen en virussen deze specifieke celwanden of processen niet hebben, laten antibiotica ze ongemoeid. Dat is ook de reden waarom antibiotica totaal niet effectief zijn tegen virussen, die verantwoordelijk zijn voor ongeveer 80 tot 90 procent van alle keelontstekingen en verkoudheden. ^[1]

Het gebruik van deze middelen bij virale infecties is een groeiend probleem. Ongeveer 40 procent van de mensen denkt nog steeds dat antibiotica helpen tegen griep of verkoudheid. Dit leidt ertoe dat mensen onnodig kuren slikken. Wanneer je antibiotica gebruikt zonder dat er een bacterie aanwezig is, dood je alleen de goede bacteriën in je darmen en op je huid. Dit verstoort je microbioom en kan bij 10 tot 20 procent van de gebruikers leiden tot bijwerkingen zoals diarree, misselijkheid of schimmelinfecties.^[3] Het is een hoge prijs voor een medicijn dat in die situatie feitelijk een placebo is.

Bovendien is er het gevaar van resistentie. In Europa sterven jaarlijks ongeveer 35.000 mensen aan infecties met bacteriën die ongevoelig zijn geworden voor antibiotica. ^[4] Dit getal is in de afgelopen jaren gestaag gestegen. Elke keer dat we antibiotica verkeerd gebruiken - bijvoorbeeld voor een ontsteking die niet door bacteriën komt - geven we bacteriën de kans om te leren hoe ze het medicijn kunnen overleven. De volgende keer dat je echt een gevaarlijke infectie hebt, werkt het medicijn misschien niet meer. Dat is een beangstigende gedachte.

De indirecte afname van zwelling en pijn

Het is belangrijk om het verschil te begrijpen tussen een infectie en een ontsteking. Een ontsteking is de reactie van je lichaam op schade. Dat kan schade door bacteriën zijn, maar ook door een splinter, hitte of een virus. Bij een bacteriële infectie daalt de ontstekingswaarde in het bloed (zoals het CRP-gehalte) vaak binnen 24 tot 48 uur na de eerste dosis antibiotica. ^[5] Dit komt niet doordat het medicijn de ontsteking remt, maar omdat de bacteriële belasting aanzienlijk kan afnemen in die korte periode.

Echt waar. Je lichaam merkt dat de vijand weg is en zet de alarmbellen uit. Maar als de ontsteking steriel is - bijvoorbeeld een peesontsteking door te veel sporten - dan is er geen bacterie om te doden. In dat geval zal de ontstekingswaarde niet dalen door antibiotica. Je belast je lever en nieren dan voor niets. Zelden zie je zon hardnekkig misverstand dat zon grote impact heeft op de volksgezondheid.

Wanneer heb je een echte ontstekingsremmer nodig?

Als het doel is om pijn, koorts en zwelling direct aan te pakken, dan zijn ontstekingsremmende middelen (NSAIDs) zoals ibuprofen of naproxen de aangewezen weg. Deze medicijnen blokkeren specifieke enzymen (COX-1 en COX-2) die verantwoordelijk zijn voor de aanmaak van prostaglandines. Prostaglandines zijn the stoffen die je zenuwen gevoelig maken voor pijn en de bloedvaten laten verwijden, wat zwelling veroorzaakt. Door deze aanmaak te remmen, pak je de symptomen van de ontsteking direct bij de bron aan.

Paracetamol is overigens ook geen echte ontstekingsremmer; het is een pijnstiller en koortsverlager, maar het heeft nauwelijks effect op zwellingen. Voor een verstuikte enkel of een sportblessure is een NSAID dus veel effectiever dan antibiotica of paracetamol alleen. Het is wel cruciaal om te onthouden dat NSAIDs de oorzaak van een infectie niet wegnemen. Ze maskeren de pijn. Als je een abces hebt en alleen ibuprofen slikt, voel je je misschien beter, maar de bacteriën blijven zich vermenigvuldigen. Dit kan leiden tot een gevaarlijke verspreiding van de infectie in je bloedbaan.

Het maken van de juiste keuze tussen deze twee types medicijnen is essentieel. Vaak worden ze gecombineerd bij een bacteriële infectie: de antibiotica doden de bacteriën, terwijl de ontstekingsremmers de patiënt helpen de eerste paar dagen comfortabel door te komen. Maar deze combinatie moet altijd onder toezicht van een arts gebeuren, omdat beide middelen de maag en nieren kunnen belasten. Wacht niet te lang met professioneel advies als een ontsteking gepaard gaat met hoge koorts of snelle uitbreiding.

Antibiotica versus Ontstekingsremmers (NSAID's)

Het onderscheid tussen deze twee groepen medicijnen is fundamenteel voor een veilig herstel. Hier zie je hoe ze verschillen in werking en toepassing.

Antibiotica

• Indirect en traag; pijn neemt pas af als de bacteriën dood zijn
• Antibioticarestistentie en verstoring van de darmflora
• Bacteriële infecties zoals longontsteking, blaasontsteking of bacteriële keelontsteking
• Uitsluitend bacteriën (doden of groei remmen)

Ontstekingsremmers (NSAID's)

• Direct en snel; vermindert zwelling en pijn binnen 30 tot 60 minuten
• Maagklachten, nierbelasting en mogelijke interacties met bloedverdunners
• Sportblessures, reumatische klachten, koorts en algemene pijnstilling
• Lichaamseigen enzymen die pijn- en ontstekingsstoffen aanmaken

Johan uit Utrecht: De les van een hardnekkige keelontsteking

Johan, een 45-jarige software engineer uit Utrecht, had last van een extreem pijnlijke keel en was ervan overtuigd dat hij antibiotica nodig had om de 'ontsteking' te remmen. Hij had nog een restje pillen van vorig jaar in de kast liggen en wilde deze gaan slikken om snel weer aan het werk te kunnen.

Eerste fout: Hij nam twee pillen in zonder overleg. Resultaat: De pijn bleef even erg, maar hij kreeg wel last van maagkrampen en misselijkheid. Na drie dagen modderen besloot hij toch de huisarts te bellen omdat hij zich alleen maar ellendiger voelde.

De huisarts stelde vast dat het om een viraal defect ging, waar antibiotica niets tegen doen. Johan besefte dat hij zijn darmen onnodig had belast. Hij stopte met de kuur en stapte over op rust en ibuprofen tegen de pijn.

Na nog twee dagen rust verdween de pijn vanzelf. Johan leerde dat antibiotica geen wondermiddel zijn tegen zwelling en dat onjuist gebruik de klachten vaak verergert in plaats van oplost.