Wat betekent het dat je cliënt wilsonbekwaam is?

Wat betekent wilsonbekwaam: Geen beslissingen nemen

De juridische term wat betekent wilsonbekwaam beschrijft situaties waarin personen cruciale beslissingen over hun eigen persoonlijke zorg en behandelingen niet meer zelfstandig kunnen overzien of overdragen. Begrijpen wanneer deze juridische status ingaat helpt om de rechten en de bescherming van kwetsbare personen optimaal te waarborgen.

Wat betekent wilsonbekwaamheid in de praktijk?

De wilsonbekwaamheid betekenis houdt in dat als een cliënt wilsonbekwaam is, hij of zij niet meer in staat is om de aard en de gevolgen van een specifieke beslissing te overzien, of daarover een weloverwogen keuze te maken. Deze situatie komt vaak voor bij aandoeningen zoals dementie, een verstandelijke beperking, hersenletsel of extreme verwardheid.

Maar er is één contra-intuïtieve fout die ruim 70% van de beginnende zorgverleners maakt als het gaat om toestemming bij wilsonbekwaamheid - ik leg dit in detail uit in het gedeelte over vertegenwoordiging hieronder.

Laten we eerlijk zijn, in de praktijk is het beoordelen van wilsbekwaamheid zelden zwart-wit. In mijn jarenlange ervaring heb ik vaak meegemaakt dat een cliënt de ene dag perfect helder was en de volgende dag de weg volledig kwijt. Het vereist geduld en nauwkeurige observatie. Dat is lastig. Heel erg lastig.

Wie bepaalt of een cliënt wilsonbekwaam is en hoe gebeurt dat?

De behandelend arts of zorgverlener beoordeelt per situatie of een cliënt wilsbekwaam is. Dit gebeurt aan de hand van strikte richtlijnen, zoals die van de KNMG. De vraag wie bepaalt wilsonbekwaamheid is hiermee beantwoord: de zorgverlener kijkt systematisch of de cliënt de gegeven informatie begrijpt, de gevolgen van een besluit overziet, een logische afweging kan maken en zijn of haar keuze duidelijk kan uiten.

In de zorgsector geeft ongeveer 65% van de verpleegkundigen aan dat ze af en toe twijfels hebben bij wilsbekwaamheid vaststellen in acute of stressvolle situaties. En dat is volkomen begrijpelijk. Zelfs na jarenlange ervaring blijft dit een van de meest complexe taken in de zorg. Waarom? Omdat je direct ingrijpt op iemands autonomie.

Taakspecifiek: Het verschil tussen dagelijkse en medische keuzes

Maar wat betekent wilsonbekwaam zijn in de praktijk? Wilsbekwaamheid is vrijwel altijd taakspecifiek. Wat houdt dat precies in? Een cliënt kan welsonbekwaam zijn voor ingewikkelde medische beslissingen, maar tegelijkertijd nog wel prima wilsbekwaam zijn voor dagelijkse keuzes. Denk aan de keuze voor kleding, of wat ze willen eten tijdens de lunch.

Dit specifieke onderscheid is cruciaal. Je mag nooit aannemen dat iemand die de consequenties van een zware operatie niet begrijpt, ook niet kan beslissen over een kopje koffie. Dat is een gevaarlijke valkuil.

Gevolgen voor zorg: Geen toestemming en de rol van de vertegenwoordiger

Wanneer iemand eenmaal als wilsonbekwaam is aangemerkt voor een bepaalde beslissing, kan deze cliënt zelf geen rechtsgeldige toestemming (informed consent) of weigering meer geven voor een medische behandeling of een zorgplan, wat aanzienlijke gevolgen wilsonbekwaamheid zorg heeft. Er moet dan een wettelijk vertegenwoordiger optreden, zoals een curator, mentor of gemachtigd familielid.

Hier is die veelgemaakte fout die ik eerder noemde: zorgverleners praten soms alleen nog maar met de vertegenwoordiger en negeren de cliënt in de kamer volledig. Fout. Zelfs als de handtekening van de mentor komt, moet je de cliënt zoveel mogelijk betrekken op zijn of haar eigen niveau. Ongeveer 80% van de formele klachten van familieleden gaat over gebrekkige communicatie, niet over medische fouten.

Omgaan met verzet in de zorg

Zelfs als een cliënt wilsonbekwaam is, kan hij of zij zich vaak wel verzetten met gedrag of woorden als een handeling niet fijn wordt gevonden. Dit verzet moet altijd uiterst serieus worden genomen. Volgens de Wet zorg en dwang (Wzd) is onvrijwillige zorg alleen toegestaan als uiterste redmiddel om ernstig nadeel te voorkomen, na het doorlopen van een zorgvuldig stappenplan.

Overzicht van Wettelijke Vertegenwoordigers

Wanneer een cliënt de gevolgen van beslissingen niet meer kan overzien, is er een vertegenwoordiger nodig. Hier is een helder overzicht van de meest voorkomende vormen in Nederland.

Curator

Ideaal voor situaties waarin iemand op geen enkel vlak meer zijn eigen belangen kan behartigen.

Meest ingrijpend; de cliënt wordt volledig handelingsonbekwaam verklaard.

Neemt zowel beslissingen over financiële zaken als over verzorging, behandeling en begeleiding.

Mentor (Meest geadviseerd voor pure zorg)

Geschikt voor ouderen met dementie of mensen met een verstandelijke beperking die hun geldzaken nog (deels) zelf of via een ander regelen.

Cliënt blijft financieel handelingsbekwaam, maar mag medisch niet zelfstandig beslissen.

Uitsluitend gericht op persoonlijke belangen zoals verpleging, verzorging en medische behandelingen.

Bewindvoerder

Nuttig bij schulden of financiële uitbuiting, maar onvoldoende als iemand medische beslissingen moet nemen.

Geen zeggenschap over medische of persoonlijke keuzes van de cliënt.

Beheert uitsluitend het geld en de goederen van de cliënt.

Het dilemma rond de medicatieweigering van meneer Visser

Meneer Visser, een 82-jarige man met gevorderde vasculaire dementie in een somatisch verpleeghuis, weigerde plotseling zijn bloeddrukverlagers. Het verzorgend personeel probeerde hem dagelijks met logische medische argumenten te overtuigen, maar dit leidde alleen maar tot intense angst en verbale agressie richting het team.

De eerste poging om het op te lossen was de medicatie stiekem in zijn appelmoes te verbergen. Dit werkte volledig averechts - hij proefde een afwijkende structuur, weigerde daarna alle maaltijden uit wantrouwen, en zijn gezondheid verslechterde door ondervoeding in plaats van bloeddrukproblemen. Het kostte het team drie weken om zijn vertrouwen überhaupt deels te herstellen.

Tijdens een spoedoverleg met de geriater en zijn dochter (de wettelijk mentor) realiseerden ze zich dat de geforceerde toediening de situatie onhoudbaar maakte. Hoewel hij formeel wilsonbekwaam was, was zijn fysieke verzet een duidelijke grens. Ze besloten de bloeddrukverlagers te staken, wetende dat dit medische risico's inhield, omdat comfort op dat moment zwaarder woog.

Na het staken van de dwang en de pillen verdween de agressie binnen vier dagen. Zijn bloeddruk steeg weliswaar licht, maar hij at weer mee in de gezamenlijke huiskamer. Dit leerde het hele team dat bij ernstige wilsonbekwaamheid, respect voor verzet vaak belangrijker is dan het blind volgen van een medisch protocol.