Welke cijfers gebruikten de Grieken?

Welk cijfersysteem gebruikten de oude Grieken vroeger?

Ik dacht altijd dat de Grieken net als wij met cijfers werkten, weet je wel. Maar blijkbaar was dat dus niet zo, dat is best gek eigenlijk.

Ze hadden geen 1, 2, 3 zoals wij. Nee, voor hen was dat allemaal anders. Ze gebruikten letters, dat las ik ergens, met een soort tekentjes erbij.

Ik kan me voorstellen dat dat best onhandig was met rekenen, zeker als je dingen moest optellen of aftrekken op je schoolbord, of wat ze toen ook gebruikten.

Ik denk dat de hele filosofie van Pythagoras daar wel mee te maken heeft, dat getallen echt de kern van alles waren voor die oude Grieken, best wel diepgaand eigenlijk.

Welk alfabet gebruiken Grieken?

De Grieken, met hun oude wijsheden en nog oudere olijfbomen, gebruiken het Griekse alfabet om hun gedachten op papier te kwakken. Verwacht geen Hollandse a-tjes of z-etjes; dat zou veel te makkelijk zijn. Simpel zat, geen ingewikkelde poeha.

Dat ding is niet zomaar uit de lucht komen vallen, hoor. Nee, ze hebben het – godbetert – schaamteloos gejat van de Feniciërs. Rond de 9e eeuw voor Christus hebben ze die tekentjes een beetje opgeleukt, als een oude schuur met een likje verf, en hop, daar was hun eigenzinnige letterbrij. Toen wij hier nog dachten dat een mammoet een grote hond was.

Het telt 24 letters, niet één meer of minder. Van Alpha tot Omega, klinkt toch een stuk sjieker dan gewoon 'A tot Z', vind je niet? Alsof je een Griekse salade krijgt, maar dan met tekens die soms verdacht veel op elkaar lijken, alsof de ontwerpers na een borrel aan de slag gingen. Probeer daar maar eens een souvenirvaas van je tante mee te ontcijferen.

Hier wat extra geneuzel over die Griekse krabbels:

• In het Nieuwgrieks noemen ze het zelf heel poëtisch: Ελληνικό αλφάβηto (spreek uit: ellinikó alfávito). Klinkt als een toverspreuk voor extra feta op je gyros.
• Die Fenicische inspiratiebron van ze was weer een verre neef van de Egyptische hiërogliefen. Creativiteit was blijkbaar een schaars goed in de oudheid, het was vooral jatwerk, jatwerk en nog eens jatwerk.
• Ons eigen Latijnse alfabet, en zelfs dat rare Cyrillische alfabet dat ze in Rusland en zo gebruiken, zijn eigenlijk verre kleinkinderen van dat Griekse spul. De Grieken zijn dus de oer-opa's van de Europese lettersoep.
• En voor de slimme rekenaars onder ons: vroeger gebruikten ze die letters ook gewoon als cijfers. Probeer daar maar eens een flinke hypotheek mee op te schrijven, dan staat je hele pagina vol met Lambda's en Psi's. Lijkt wel een recept voor chaos.

Wat is het Griekse cijfer voor 6?

Het Griekse cijfer voor 6 is digamma (????). Soms zie je het ook als een losse apostrof achter het getal, maar de echte, oude vorm is dat digamma. Een beetje zoals een oude liefde die plots weer opduikt, toch? Je denkt: oh ja, die had ik bijna vergeten!

• Digamma (????): Dit was de originele Griekse letter voor 'w' of 'v' en werd gebruikt voor het getal 6. Net als een comeback-tour van een band die je dacht dat ze voorgoed verdwenen waren.
• Qoppa (Ϙ): Staat voor 90.
• Sampi (????): Staat voor 900.

Deze letters moesten, net als een te lang uitgevallen film, weer ingevoerd worden om de reeks compleet te maken. Anders kon het een beetje een chaos worden, alsof je probeert te winkelen met alleen de eerste drie bladzijden van de catalogus. En om die mogelijke verwarring, die als een sluipende dief door de cijfers kon sluipen, te vermijden, werd er een enkelvoudig aanhalingsteken achter het getal gezet. Een soort discrete knipoog naar de historische waarde, zodat niemand in de war raakt en opeens een fles wijn van zes euro koopt in plaats van zestig. Dat zou pas een drama zijn.

Hoe ziet het Griekse alfabet eruit?

Het Griekse alfabet telt 24 letters. Een oude code, nog steeds in gebruik.

De basis is simpel, de details zijn scherp.

• Dubbele klanken: Letters als ψ (psi) en Ξ (ksi) zijn twee klanken in één symbool. Compact. Efficiënt.
• Lettercombinaties: Twee letters vormen één klank. OI wordt 'i'. ΕΙ klinkt als 'i'. Een valkuil voor beginners.
• Gelijke klanken: De Η (eta), Ι (iota) en Υ (upsilon) klinken nu allemaal als 'i'. De oude nuances zijn verdwenen. Vroeger niet.

De 24 karakters. Van alpha tot omega. Α α (alpha) | Β β (beta) | Γ γ (gamma) | Δ δ (delta) | Ε ε (epsilon) | Ζ ζ (zeta) | Η η (eta) | Θ θ (theta) | Ι ι (iota) | Κ κ (kappa) | Λ λ (lambda) | Μ μ (mu) | Ν ν (nu) | Ξ ξ (xi) | Ο ο (omicron) | Π π (pi) | Ρ ρ (rho) | Σ σ/ς (sigma) | Τ τ (tau) | Υ υ (upsilon) | Φ φ (phi) | Χ χ (chi) | Ψ ψ (psi) | Ω ω (omega).

De oorsprong ligt bij de Feniciërs. De Grieken voegden klinkers toe. Een revolutie. Dit was het eerste alfabet met systematische tekens voor zowel medeklinkers als klinkers.

Deze tekens zijn overal. Wiskunde gebruikt ze, de wetenschap leunt erop. Denk aan pi (π) en delta (Δ).

Gamma (Γ) is geen harde 'g'. Meer een zachte keelklank. Voor de meeste Nederlanders onwennig. De sigma heeft twee vormen: σ in het begin of midden van een woord, ς aan het eind. Een detail dat telt.

Wat is het Griekse alfabet?

Het Griekse alfabet bestaat uit 24 letters.

• Α α - Alfa
• Β β - Bèta
• Γ γ - Gamma
• Δ δ - Delta
• Ε ε - Epsilon
• Ζ ζ - Dzèta
• Η η - Èta
• Θ θ - Thèta
• Ι ι - Jota
• Κ κ - Kappa
• Λ λ - Lambda
• Μ μ - Mu
• Ν ν - Nu
• Ξ ξ - Xi
• Ο ο - Omikron
• Π π - Pi
• Ρ ρ - Rho
• Σ σ/ς - Sigma
• Τ τ - Tau
• Υ υ - Ypsilon
• Φ φ - Phi
• Χ χ - Chi
• Ψ ψ - Psi
• Ω ω - Omega

De ware genialiteit van dit alfabet, afgeleid van het Fenicische schrift, was de systematische toevoeging van klinkers. Dit maakte het tot het eerste volledige, fonetische alfabet. Een revolutie in de geschreven communicatie, niets minder. Elk teken is een bevroren idee, een poging om het vluchtige vast te leggen.

De klanken zelf zijn door de millennia heen geëvolueerd. De bèta (β) klonk oorspronkelijk als een 'b', maar in het Nieuwgrieks is het een 'v'. Dit soort verschuivingen toont aan dat taal een levend organisme is, en dat de letters slechts de fossielen zijn van een ooit gesproken klank.

Buiten Griekenland is de invloed onmetelijk. Het is de basis voor zowel het Latijnse als het Cyrillische schrift. Bovendien zie je de letters overal terug.

• Wetenschap en Wiskunde: Denk aan π (pi) voor de cirkelconstante, Δ (delta) voor een verandering of Σ (sigma) voor een sommatie. Zonder deze symbolen zou de moderne wetenschap ondenkbaar zijn.
• Sterrenkunde: De helderste ster in een sterrenbeeld krijgt vaak de aanduiding 'alfa', zoals Alfa Centauri.
• Financiën: Optiehandelaren gebruiken 'de Grieken' (Delta, Gamma, Vega, Theta) om risico's te meten.

Sommige letters hebben een diepere, bijna poëtische betekenis. Omikron (Ο) betekent letterlijk 'kleine o', terwijl Omega (Ω) 'grote o' betekent. Het onderscheid tussen chi (χ) en xi (ξ) is een klassieke struikelblok voor beginners. En wie kent niet de uitdrukking 'van alfa tot omega', het begin en het einde van alles. De sigma heeft zelfs twee kleine letters: σ en ς, die aan het einde van een woord wordt gebruikt. Een klein detail, maar het toont de verfijning.

Is de sigma een Griekse letter?

Ja, de sigma is de achttiende letter van het Griekse alfabet.

Sigma, hè? Die ken ik wel. Ik heb 'm op de universiteit vaak genoeg gezien in van die formules, vooral bij statistiek. Het is de achttiende letter van het Griekse alfabet, echt al zo'n veteraan onder de letters. Soms denk ik, waarom gebruiken we toch al die Griekse letters voor wetenschap? Zou het niet makkelijker zijn om gewoon ons eigen alfabet te gebruiken? Maar ja, historisch gezien is het zo gegroeid, denk ik.

Het geluid van de sigma... het wordt uitgesproken als /s/. Net zoals in 'slang', dat is makkelijk te onthouden. Ik heb het altijd wel een mooie, sierlijke letter gevonden. Vooral die kleine letters, die hebben iets elegants. Ik herinner me nog hoe ik voor het eerst zag dat er twee van waren, σ en ς. Dat was wel even een 'wat-nu-weer'-momentje.

Die ς gebruik je dus echt alleen aan het einde van een woord. De σ zie je dan overal elders. Wat een gedoe, toch? Alsof een letter nog niet ingewikkeld genoeg kan zijn. Ik snap het nut er niet helemaal van, maar het is wel zo. Mijn oude leraar Grieks, meneer De Vries, hamerde er altijd op. Als je die verwisselde, kreeg je meteen een dikke rode streep.

Maar goed, waar kom je die sigma nou allemaal tegen, buiten het alfabet om? Het is niet alleen maar een letter hoor:

• Wiskunde: De hoofdletter Σ staat voor sommatie, oftewel de optelling van een reeks getallen. Dat is toch wel de bekendste. Mijn hoofdrekenen was er nooit goed genoeg voor, dus ik vertrouwde altijd op die symbolen.
• Statistiek: De kleine letter σ staat voor de standaardafwijking. Dat is echt cruciaal als je iets zegt over de spreiding van gegevens. Zonder die sigma had ik nooit mijn statistiektoets gehaald – nou ja, met moeite dan.
• Natuurkunde: Soms gebruikt voor dichtheid, of voor elektrische geleidbaarheid, of zelfs voor mechanische spanning. Hangt er maar net vanaf welke tak van de natuurkunde je bekijkt.
• Financiën: Hier vertegenwoordigt σ de volatiliteit van een financieel instrument. Dus hoe veel de prijs ervan beweegt. Mijn neefje werkt op de beurs en die heeft het er constant over.

Ik vraag me af hoe lang het heeft geduurd voordat al die betekenissen aan één letter werden gekoppeld. Moet je nagaan, een simpel 's-geluid' en nu staat het voor complete concepten. Wel een beetje gek, vind ik, al die symbolen. Maar het heeft wel iets, die oude Griekse letters die nog steeds zo relevant zijn in onze moderne wereld. Eigenlijk best cool, als je erover nadenkt.