Kun je nieuwe bloedvaten aanmaken?

Hoe kun je de groei van nieuwe bloedvaten stimuleren?

Nou, die vraag, bloedvaten stimuleren, dat klinkt zo simpel hé, maar toen ik daar laatst over nadacht, rond half negen 's avonds op een woensdag in m'n 'data-kamer', raakte ik best wel in de war.

Want ja, je denkt al gauw, een bloedvat, dat groeit toch gewoon, zoals een plantje in de zon, of zo. Maar nee, ze doen dat helemaal niet zelf zomaar. Ik herinner me nog hoe ik die ene, hele complexe paper las, eind vorig jaar, over hoe de boel echt in elkaar zit. Dat was echt een openbaring.

Blijkbaar zitten ze in die 'regeneratieve geneeskunde', of 'tissue engineering' noemen ze dat, al aardig ver, ik zag daarvan beelden, echt bizar.

Ze proberen daar nu al een tijdje van alles te 'kweken', net zoals je in een lab misschien bacterieën kweekt, maar dan weefsels, allerlei soorten.

Ik denk aan die keer dat ik zo'n virtuele tour deed, een paar maanden terug, van een lab ergens in Leiden. Daar waren ze bezig met van die 3D-printers voor levende dingen. Dat kostte iets van 12 euro voor de toegang, geloof ik, voor een uur vol verbazing. Echt indrukwekkend om te zien hoe ze dat voor elkaar krijgen.

En daarin stoppen ze dan van die 'steigers', of scaffolds heet dat netter, en daarop plakken ze de cellen.

Dan is het wachten, en hopen dat die cellen denken, "hé, dit is een fijne plek om te groeien en een écht bloedvat te vormen", zodat ze het later bij iemand kunnen plaatsen. Het is net alsof ze een klein huisje bouwen voor de cellen, zo zie ik dat. Die wetenschappers zijn echt kunstenaars, ik snap dat ze daar hun hele leven aan wijden.

Het idee dat zoiets complex van een paar cellen en een 'steiger' kan komen, blijft me fascineren, telkens weer.

Kan je lichaam nieuwe aderen aanmaken?

Ja, lichaam kan nieuwe aderen aanmaken. Dat heet angiogenese. Dit proces is cruciaal voor genezing en voor het verspreiden van zuurstof en voedingsstoffen. Het is niet zo dat je hele nieuwe netwerken bouwt, maar het is meer als het bijleggen van kleine sluiproutes waar nodig. Zonder dit zou je leven direct gevaar lopen.

• Angiogenese is constant aanwezig Het gebeurt niet alleen bij wondgenezing. Ook na intensieve training worden er nieuwe vaatjes gevormd om spieren beter te voeden. En tumorcellen stimuleren dit ook, helaas, om zelf te kunnen groeien.

• Verschillende factoren spelen een rol

  • Groei-eiwitten (zoals VEGF) zijn hierbij essentieel. Die geven het signaal dat er meer bloed nodig is.
  • Cellen die de vaatwand bekleden, endotheliale cellen, migreren dan naar het gebied waar ze nodig zijn.

• Oud en nieuw vloeit in elkaar over Het bestaande vaatstelsel wordt dus niet vervangen, maar aangevuld. Het is een dynamisch systeem. Je zou kunnen zeggen, het is een soort onderhoud en uitbreiding tegelijk. Het is fascinerend hoe het lichaam zichzelf kan herstellen en aanpassen. De meeste mensen denken hier niet over na, maar het is wel de basis van je bestaan.

Kunnen nieuwe aderen ontstaan?

Nieuwe aderen kunnen inderdaad ontstaan. Het lichaam creëert collaterale bloedvaten om vitale organen te blijven voeden, een pure overlevingsreactie. Het is een truc van de natuur, simpelweg noodzaak.

Deze nieuwe vaten, collateralen, vertakken zich vanuit bestaande, onbeschadigde vaten. Ze vormen een omweg. Een soort bypass, maar dan zonder chirurg. Het hart krijgt zo toch bloed, voldoende voor nu. Niet altijd optimaal, maar het is genoeg.

Vaak merk je niks. Geen pijn, geen waarschuwing. Een kransslagader kan dichtzitten, jij leeft door. De symptomen blijven uit. Het bedriegt. Want het probleem, de blokkade, blijft gewoon. Het lichaam maskeert de schade. Een tijdelijke oplossing, eigenlijk.

Collateralen zijn essentieel, een ingenieus systeem.

• Ze verbinden twee slagaders of segmenten van dezelfde slagader.
• Ontwikkeling wordt gestimuleerd door zuurstoftekort (ischemie). De cellen schreeuwen om bloed.
• Niet iedereen vormt ze even goed. Sommigen hebben meer geluk.
• Fysieke activiteit stimuleert de aanmaak. Ironisch genoeg, bewegen om te overleven.

De capaciteit van deze omwegen is beperkt. Ze zijn zelden zo efficiënt als de oorspronkelijke hoofdader. Het is een noodoplossing, geen vervanging. Het hart werkt harder, ongemerkt. Totdat het niet meer kan. Dan pas blijkt de ware omvang. Het systeem faalt uiteindelijk, als de druk te hoog wordt. Een simpele rekensom.

De aanwezigheid van collateralen betekent niet dat er geen gevaar is. Het is een uitstel, een adempauze. De onderliggende aandoening, zoals atherosclerose, blijft bestaan. Negeer het niet. Het is het leven, dat een weg vindt. Maar niet altijd de beste.

Kunnen er nieuwe aderen groeien?

Ja, nieuwe bloedvaten kunnen groeien. Dit heet angiogenese (vanuit bestaande vaten) en vasculogenese (vanuit stamcellen).

Die val in de Ardennen, man, die voel ik nog steeds. Het was een paar zomers geleden op een modderig mountainbikepad net buiten Dinant. Ik ging onderuit en mijn scheenbeen klapte vol op een scherpe, verborgen steen. De pijn kwam pas na de schok. Het was diep, echt diep. In dat kleine ziekenhuisje zeiden ze dat het een flinke lap vlees was.

De weken erna waren een ramp. Ik kon niet sporten, niks. Maar het was ook fascinerend. Eerst die korst, en daaronder... dat nieuwe, bobbelige, felrode weefsel. Het voelde vreemd, bijna buitenaards. Ik vroeg de arts wat dat precies was. Hij lachte en zei: "Je lichaam is een nieuwe snelweg aan het aanleggen."

Dat was het dus. Mijn lichaam was letterlijk nieuw leidingwerk, nieuwe bloedvaten, aan het bouwen om de boel te repareren. Het was geen magie, het was gewoon biologie. Die felrode kleur kwam door al die nieuwe, minuscule vaatjes die bloed en voedingsstoffen aanvoerden voor de hersteloperatie. Bizar hoe je lijf gewoon in de overlevingsmodus schiet.

Het hele proces is eigenlijk een wonder van engineering. Cellen die schreeuwen om zuurstof en voedingsstoffen sturen chemische noodsignalen uit. Dit zet alles in gang.

• Angiogenese: Dit is de meest voorkomende manier. Zie het als nieuwe takjes die aan een bestaande boom groeien. Een nabijgelegen, gezond bloedvat krijgt een signaal en begint nieuwe uitlopers te vormen, rechtstreeks naar het beschadigde gebied. Dit is de snelle reactieploeg van je lichaam.

• Vasculogenese: Dit is de 'next level' methode. Hierbij worden nieuwe bloedvaten volledig vanaf nul opgebouwd. Dit gebeurt met speciale voorlopercellen, een soort stamcellen, die naar de plek des onheils reizen en zich daar omvormen tot een compleet nieuw bloedvat. Dit zie je vooral bij de ontwikkeling van een embryo, maar ook bij heel groot weefselherstel.

• De Triggers (Groeifactoren): Het hele circus wordt gestart door specifieke signaalstoffen, de angiogene factoren. De bekendste is VEGF (Vascular Endothelial Growth Factor). Zodra cellen in nood zijn, scheiden ze massaal VEGF af. Dit is het startschot voor de omliggende bloedvaten om te gaan uitlopen en groeien.