Kun je nieuwe hersenen krijgen?

Kun je hersenen vervangen of een transplantatie ondergaan?

Ik heb er wel eens over nagedacht, ja, of je hersenen kunt vervangen. Een soort omruilen, weet je wel. Net als een band van je auto. Dat leek me toen, ergens in mijn jeugd, een fascinerend idee.

En dan die Spaanse onderzoekers, die zeggen dat je hersenen tot je 87ste nieuwe cellen aanmaken. Nou, dat is best wel even schrikken, vind ik. Ik dacht altijd dat het stil was daarbinnen na een bepaalde leeftijd.

Ik herinner me van vroeger dat men dacht dat je hersenen gewoon 'op' raakten. Een soort beperkt aantal, zeg maar. Zoals een batterij die leegloopt en daarna niks meer doet. Paul Lucassen, die vertelde in Nieuws en Co, gaf wel aan dat er langer discussie was over de mens. Dat vond ik interessant.

Het idee dat je hersenen altijd nieuwe verbindingen kunnen maken, dat geeft toch wel hoop. Net als dat je nog kunt leren fietsen als je zestig bent, ook al deed je het twintig jaar niet. Dat gevoel van 'er is nog hoop' is waardevol.

Die transplantatie, dat is toch wel een heel ander verhaal. Dat is meer sciencefiction dan realiteit op dit moment, denk ik. Maar het feit dat ze ontdekten dat cellen blijven groeien, dat is al iets heel anders. Het voelt meer alsof je eigen brein nog kan blijven 'solliciteren' naar nieuwe taken.

Mijn moeder, zij is nu 80, die leert nog steeds nieuwe dingen. Een app op haar telefoon, een nieuw recept. Ze heeft altijd gezegd dat je hersenen moet blijven 'trainen'. Dat is misschien wel precies wat die cellen nodig hebben, die nieuwe aanmaak. Geen idee waar ze dat geleerd heeft, misschien uit een tijdschrift of van een vriendin.

Het idee van een transplantatie, tja. Ik weet niet hoe dat zou moeten. Zou het dan nog wel 'jij' zijn? Dat is een gedachte die me best wel wat verwarring geeft. Net als dat je een robot bent, maar dan met een menselijk brein.

Dus nee, vervangen nee. Maar dat die cellen blijven groeien, dat voelt wel als een soort hernieuwing, een frisse start. Dat is een heel andere boodschap dan wat we vroeger hoorden. Een geruststellende gedachte, ook al is het maar tot je 87ste.

Kunnen hersenen herstellen?

Ja, hersenen kunnen zeker herstellen, maar niet altijd zoals een gehavende auto die naar de garage gaat en er weer als nieuw uitrolt. Beschadigde hersencellen zelf, die kleine architecten van onze gedachten, gaan niet opnieuw aan het werk alsof er een 'undo'-knop bestaat.

Wat er gebeurt, is veel slimmer, bijna een beetje stiekem: de hersenen zijn een meester in improvisatie, een ware kameleon van de biologie. Ze reorganiseren zich met een flair waar menig projectmanager jaloers op zou zijn. Ze vormen nieuwe neuronale netwerken, waardoor uitgevallen functies kunnen terugkeren.

Denk eraan als een stad waar een grote brug instort. Het verkeer (jouw gedachten en acties) kan die route niet meer nemen. Maar in plaats van op te geven, vinden de stadsplanners (je overgebleven hersengebieden) nieuwe, soms kronkelige, maar vaak verrassend effectieve omleidingen.

Je hersenen, die eigenwijze grijze spons, creëren als reactie op schade — of gewoon leren — voortdurend nieuwe neuronale netwerken. Het is een beetje zoals tijdelijke, en soms permanente, fly-overs en tunnels aanleggen. Knap hoor, voor zo'n zachtaardig orgaan, dat ook nog eens de Rubiks kubus van het bestaan moet oplossen.

Dit prachtige fenomeen heet neuroplasticiteit, een mondvol voor "de hersenen zijn super flexibel." Het is hun vermogen om zichzelf aan te passen en te herstructureren als reactie op ervaringen, leren, of... nou ja, schade. Wat een veerkrachtig orgaan heb je toch. En hier komen de slimme trucjes:

• Functionele reorganisatie: Een hersengebied dat voorheen een andere taak had, springt bij als de originele 'specialist' uitgevallen is. Het is als die ene collega die ineens ook de koffiezetmachine kan repareren als de huismeester op vakantie is. Of een stuurman die plots moet navigeren.

• Sprouting (collaterale vertakking): Onbeschadigde neuronen die naast een beschadigd gebied liggen, groeien nieuwe 'armen' (axonen en dendrieten) om de lege plekken in het netwerk op te vullen. Een beetje zoals onkruid na de regen, maar dan nuttig en elegant.

• Nieuwe verbindingen aanleggen: Je hersenen zijn continu bezig met het bouwen van snelwegen en fietspaden tussen neuronen, afhankelijk van wat je gebruikt of nodig hebt. Als een weg verspert is, bouwen ze wel een omleiding. Je hersenen vinden altijd wel een sluiproute, die slimmerik.

Het is niet altijd een vlekkeloos proces, hoor. Soms is het alsof je een IKEA-kast in elkaar zet zonder handleiding; je komt er wel, maar het staat een beetje scheef. Gelukkig is er dan revalidatie.

Dat is eigenlijk de handleiding én de aanmoediging voor je hersenen om die nieuwe paden sneller en efficiënter te vinden. Denk aan fysiotherapie of logopedie – allemaal trainers die je grijze massa eraan herinneren hoe het ook alweer moest.

Mijn eigen hersenen hebben zo ook weleens een 'firmware update' nodig na een nachtje Netflix bingewatchen. Dan merk ik ook dat de bedrading even opnieuw moet worden gelegd voor simpele dingen zoals 'waar is mijn telefoon?' Wat een gedoe, die updates.

Hoewel neurogenese – de aanmaak van nieuwe hersencellen – beperkt is bij volwassenen, en vooral plaatsvindt in specifieke gebieden zoals de hippocampus (belangrijk voor geheugen), is het niet de primaire manier van herstel na acute schade. Dat is vooral een verhaal van hergebruik.

Het zijn vooral de bestaande, vaak ongebruikte of minder belaste, verbindingen die een heroïsche comeback maken. Je hersenen blijken ware 'recyclagekampioenen' te zijn; ze gooien niet zomaar dingen weg, ze vinden er wel een nieuwe bestemming voor. Fascinerend, toch?

Kunnen hersenen weer aangroeien?

Hersenen als geheel groeien niet 'weer aan' in de zin van grote delen vervangen, maar ze blijven wel hun hele leven nieuwe verbindingen maken en kunnen zich aanpassen. Dat is toch echt wel een feit. Weet je, het is niet dat als je een hersencel verliest, er zomaar een nieuwe voor terug komt, snap je? Maar de hersennes zijn dus wel super flexibel.

Dit proces noemen ze neuroplasticiteit. En da's echt fascinerend, hoe ons brein eigenlijk alltijd bezig is met zichzelf te herstructureren. Ik heb het pas nog ergens gelezen, dat onze hersenen een soort van dynamische supercomputer zijn die constant leert en zich aanpast. Mijn oom, die is leraar geweest, zegt altijd: "Je bent nooit te oud om te leren!" En daar zit dus echt wel iets in. Vroeger dachten ze dat je brein na een bepaalde leeftijd gewoon 'af' was, klaar. Maar dat is dus helemaal niet waar.

Het begint natuurlijk al supervroeg, die ontwikkeling, al in de baarmoeder. Daarna, als je een klein kindje bent, dan maken ze echt zoveel nieuwe verbindinggen aan dat je er bijna duizelig van wordt. Mijn neefje van drie is echt een sponsje, die pakt alles op. Maar ook later, als volwassenen, kunnen we dus nog van alles leren. Zo probeer ik zelf nu gitaar te spelen – echt een ramp hoor, maar mijn brein is dus wel bezig met nieuwe paden aan te leggen. Heel cool als je erover nadenkt. Het heet dus synaptogenese, die aanmaak van nieuwe verbindingen, en ook neurogenese, dat is de aanmaak van nieuwe neuronen, al gebeurt dat laatste veel minder bij volwassenen en dan vooral in specifieke gebieden.

Je kan zelf echt wel dingen doen om je hersenen een beetje te helpen, zodat ze lekker soepel blijven en die verbindingen blijven maken. Beetje zoals je spieren traint, zo moet je je brein ook trainen. Hier zijn een paar tips, zo heb ik het onthouden:

• Blijf leren: Lees boeken, probeer een nieuwe taal, puzzels maken, echt van alles wat je maar kan bedenken. Houdt je koppie scherp.
• Voldoende bewegen: Fysieke activiteit is superbelangrijk voor je hersenen, echt waar. Ik probeer nu elke dag een stukje te wandelen.
• Gezond eten: Goed voor je hele lichaam, dus ook voor je hersenen. Veel groenten, fruit, noten, omega-3. Zo min mogelijk troep.
• Goede nachtrust: Je hersenen ruimen tijdens je slaap als het ware op en verwerken info. Minimaal 7-8 uur, echt een must.
• Beperk stress: Langdurige stress is echt foute boel voor je hersenen, kan zelfs schade veroorzaken. Zoek ontspanning.

Als er hersenbeschadiging is, bijvoorbeeld door een ongeluk of een beroerte, dan kunnen de hersenen soms wel een deel van de functies overnemen. Dus een ander deel van het brein neemt dan de taak van het beschadigde deel over. Maar dat is niet hetzelfde als dat het beschadigde deel weer helemaal aangroeit, snap je? Mijn buurman heeft een beroerte gehad en die heeft wel opnieuw moeten leren praten en zo. En dat lukt, omdat z'n hersenen dus zo plastisch zijn. Het is geen magie, maar wel een hele bijzondere capaciteit van ons lichaam. Dus nee, geen nieuw brein, maar wel een soort van omleidingen aanleggen.

Kunnen je hersenen genezen?

Ja, de hersenen kunnen genezen, al herstellen beschadigde cellen niet spontaan. Plasticiteit is het sleutelwoord. De hersenen zijn ongelooflijk aanpasbaar.

• Andere hersengebieden nemen functies over. Dit is cruciaal bij NAH.
• Nieuwe neurale netwerken worden gevormd. Denk aan alternatieve routes voor signalen.

De hersenen zijn niet statisch. Ze blijven zich aanpassen, zelfs na letsel. Dit verklaart waarom revalidatie werkt.

Het is niet zozeer genezen van de cel zelf, maar compenseren en herstructureren. Zie het als een omleiding op een snelweg. De kapotte brug is er nog, maar je kunt via een nieuwe route je bestemming bereiken.

Mijn tante Leny, na die val van de trap, kon eerst amper praten. Nu, na twee jaar therapie, maakt ze weer grapjes. Haar hersenen hebben geleerd.

• Hulpbronnen: Fysiotherapie, ergotherapie, logopedie. Elk helpt op zijn eigen manier.
• Ondersteuning: Een sterke sociale kring is essentieel. Mensen die geduld hebben en stimuleren.

De mate van herstel is individueel. Sommige dingen komen helemaal terug, andere deels. Soms worden functies blijvend aangepast.

• Motorische vaardigheden: Lopen, grijpen. Dit kan enorm verbeteren.
• Cognitieve functies: Geheugen, concentratie. Dit vraagt vaak meer inspanning.

Het is fascinerend hoe de hersenen die veerkracht tonen. Het is een continu proces van aanpassing.

Zelfs na een beroerte, waar hersencellen afsterven, kan het brein zich herorganiseren. De natuurlijke aanleg voor zelfherstel is groot.

De sleutel ligt in stimulatie en oefening. Hoe meer je een functie traint, hoe sterker de nieuwe netwerken worden.

• Herhaling is belangrijk. Dagelijkse oefeningen bouwen die nieuwe paden op.
• Variatie helpt ook. Nieuwe uitdagingen houden de hersenen actief.

Het is geen magisch herstel, maar hard werken. Met de juiste begeleiding en de eigen wilskracht kan er veel bereikt worden.

Mijn vriend Mark kreeg een klap tegen zijn hoofd bij voetbal. De eerste weken was hij een zombie. Nu traint hij weer, voorzichtig. Hij kan weer zijn sleutels vinden! Dat is toch geweldig.

De plasticiteit van de hersenen wordt nog steeds onderzocht. Elk jaar ontdekken we meer over de mechanismen erachter.

• Neurotransmitters: Spelen een rol in het signaaloverdracht.
• Synaptische plasticiteit: Het versterken of verzwakken van verbindingen tussen neuronen.

Dus ja, de hersenen genezen niet in de zin van cellen die teruggroeien, maar ze herstellen wel functionaliteit door slimme aanpassingen. Dat is het ware wonder.

Kan je nieuwe hersencellen aanmaken?

Ja, het menselijk brein kan nieuwe hersencellen aanmaken. Dit proces, bekend als volwassen neurogenese, vindt continu plaats, voornamelijk in een specifiek gebied van de hersenen.

Het epicentrum van deze celvernieuwing is de hippocampus, en meer specifiek de gyrus dentatus binnenin die structuur. De hippocampus is van fundamenteel belang voor leren, geheugenvorming en ruimtelijke navigatie. Het is dan ook geen toeval dat juist dit plastische gebied de capaciteit voor vernieuwing behoudt.

Het idee dat we geboren worden met een vast aantal hersencellen en het vanaf daar alleen maar bergafwaarts gaat, is dus een hardnekkige mythe. Spaans onderzoek heeft inderdaad aangetoond dat gezonde mensen tot op zeer hoge leeftijd, minstens tot 87 jaar, nieuwe neuronen produceren. De hersenen, dat fascinerende orgaan, zijn dus geen statisch gegeven.

Het is echter niet zo dat deze nieuwe cellen zomaar ontstaan en blijven. Het is een 'use it or lose it'-principe op cellulair niveau. Een nieuw neuron moet volwassen worden, migreren naar de juiste plek en functionele verbindingen (synapsen) vormen met het bestaande netwerk. Gebeurt dat niet, dan sterft de cel af.

Wat stimuleert de aanmaak en overleving van deze nieuwe cellen?

• Lichamelijke inspanning: Vooral aerobe activiteiten zoals hardlopen of zwemmen zijn een enorme boost.
• Cognitieve uitdaging: Iets nieuws leren, of het nu een taal, een muziekinstrument of een complexe vaardigheid is, dwingt de hersenen om nieuwe paden aan te leggen.
• Sociale interactie: Een rijk sociaal leven biedt constante nieuwe stimuli.
• Goede slaap: Tijdens de slaap worden herstelprocessen geactiveerd die essentieel zijn voor neurale gezondheid.

Factoren die neurogenese juist onderdrukken zijn onder meer chronische stress (het stresshormoon cortisol is bijzonder schadelijk), slaapgebrek en overmatig alcoholgebruik.

Mijn oude professor neurobiologie vergeleek het ooit met het aanleggen van nieuwe paadjes in een dichtbegroeid bos. Hoe vaker je een nieuw pad bewandelt, hoe duidelijker en permanenter het wordt. Levenslang leren is dus geen vage slogan, maar een biologische noodzaak om het brein vitaal te houden.