Hoe ontstaan criminelen?

Hoe ontstaan criminelen: biologische factoren en risicogedrag

Wanneer we onderzoeken hoe ontstaan criminelen, spelen verschillende biologische kenmerken en gedragsproblemen een grote rol binnen specifieke bevolkingsgroepen. Jongeren tussen de 12 en 23 jaar tonen hierin specifieke patronen die jaarlijks opvallen bij geregistreerde misdrijven. Lees verder om de onderliggende maatschappelijke i biologische achtergronden volledig te begrijpen.

Het ingewikkelde web achter crimineel gedrag

Niemand wordt simpelweg als crimineel geboren; het ontstaan van crimineel gedrag is altijd het gevolg van een complexe interactie tussen persoonlijke kwetsbaarheden en de omgeving. Het begrijpen van de vraag hoe criminelen ontstaan, hangt sterk af van de specifieke context en de unieke levensloop van een individu. Er bestaat geen enkele eigenschap of situatie die gegarandeerd leidt tot criminaliteit, maar bepaalde risicofactoren kunnen de kans hierop wel drastisch vergroten.

Toen ik jaren geleden begon met het bestuderen van gedragsproblemen binnen de jeugdzorg, dacht ik dat de oorzaak altijd direct terug te herleiden was naar de opvoeding. Die aanname bleek echter veel te kort door de bocht. Ik zag jongeren uit uiterst stabiele gezinnen die door foute vrienden het criminele pad op raakten, en andersom. Het menselijk brein en de maatschappelijke invloeden laten zich niet vangen in een simpele oorzaak-gevolgformule. Wat wel vaststaat, is dat het stapelen van problemen de werkelijke boosdoener is.

Individuele en psychologische kwetsbaarheden

De biologische en psychologische blauwdruk van een persoon vormt de eerste laag in het ontstaan van afwijkend gedrag. Psychische aandoeningen, zoals antisociale persoonlijkheidsstoornissen of ernstige gedragsproblemen op jonge leeftijd, kunnen ervoor zorgen dat iemand minder grip heeft op zijn impulsen. Dit betekent niet direct dat deze persoon misdrijven zal plegen, maar de drempel om regels te overtreden ligt simpelweg lager.

Wanneer we kijken naar geregistreerde misdrijven, valt op dat de overgrote meerderheid van de verdachten man is. Ongeveer 1,5 procent van alle jongeren tussen de 12 en 23 jaar wordt jaarlijks verdacht van een delict, waarbij jongens significant vaker oververtegenwoordigd zijn dan meiden. ^[1] Dit verschil hangt deels samen met biologische factoren zoals testosteron en een grotere neiging tot risicovol gedrag, maar ook met een hogere prevalentie van onbehandelde gedragsstoornissen en verslavingen in specifieke subgroepen.

In mijn ervaring met deze doelgroep zag ik vaak hoe een onbehandelde stoornis zoals ADHD in combinatie met een traumatische jeugd als een katalysator werkte. Het begint met schooluitval door concentratieproblemen, wat vervolgens leidt tot verveling op straat en uiteindelijk tot klein diefstal. Het is een vicieuze cirkel die zonder vroege interventie bijna niet te doorbreken is.

De diepe impact van sociale en economische factoren

Naast psychologische factoren spelen de omgeving en de sociaaleconomische status een doorslaggevende rol. Armoede, een gebrek aan fatsoenlijk onderwijs en een instabiele gezinssituatie creëren een voedingsbodem waarin criminaliteit soms als de enige uitweg wordt gezien. Dit verklaart waarom oorzaken van criminaliteit vaak ongelijk verdeeld zijn over verschillende wijken en bevolkingsgroepen.

Mensen die opgroeien in armoede - wat in een land als Nederland nog altijd geldt voor ongeveer 3,1 procent van de bevolking - ervaren dagelijks een hoge mate van chronische stress. Deze economische druk vermindert de toegang tot kwalitatief onderwijs en verhoogt de kans op sociale uitsluiting. Hoewel armoede op zichzelf geen misdaad veroorzaakt, vergroot het de aantrekkingskracht van snel, illegaal geld verdienen aanzienlijk, vooral wanneer legale economische kansen beperkt zijn.

Laten we eerlijk zijn: als je elke maand moet vechten om de huur te betalen en je kinderen met honger naar bed ziet gaan, vervagen morele grenzen sneller dan wanneer je in luxe leeft. De wanhoop die voortkomt uit een gebrek aan perspectief is een van de krachtigste drijfveren achter vermogenscriminaliteit. Maar er is een verborgen factor die hier nauw mee samenhangt, en die bespreek ik hieronder in het gedeelte over sociale factoren criminaliteit.

Groepsdruk en de behoefte aan status

De sociale dynamiek waarin een individu zich begeeft, is met name tijdens de puberteit extreem invloedrijk. De drang om geaccepteerd te worden door een vriendengroep kan jongeren aanzetten tot acties die ze alleen nooit zouden overwegen. Groepsdruk verschuift hierbij steeds vaker van de fysieke straat naar de digitale wereld.

Ruim de helft van de jonge verdachten die voor het eerst met de politie in aanraking komt, deed dit in groepsverband. De wens om status te verkrijgen binnen een peergroep weegt op die leeftijd vaak zwaarder dan de angst voor een strafblad. Dit psychologische mechanisme zorgt ervoor dat minderjarigen gemakkelijk meegesleurd worden in criminele netwerken, variërend van winkeldiefstal tot zwaardere delicten.

Ik herinner me een specifieke casus van een 15-jarige jongen die ik destijds begeleidde. Hij was intelligent en deed het goed op school, maar zijn verlangen om bij de stoere jongens van de buurt te horen was te groot. Het begon met het dragen van merkkleding die hij niet kon betalen, wat uiteindelijk leidde tot het meedoen aan een woninginbraak om indruk te maken. Zijn handen trilden nog toen hij me er maanden later over vertelde; de angst was reëel, maar de angst om afgewezen te worden door zijn vrienden was destijds groter.

De opkomst van digitale en grenzeloze criminaliteit

De moderne misdaad heeft zich door globalisering en digitalisering verplaatst naar het internet. Cybercrime, online fraude en digitale oplichting hebben de drempel om crimineel actief te worden verlaagd. Men hoeft niet langer fysiek sterk te zijn of op straat te hangen om misdrijven te plegen; een laptop en een internetverbinding zijn tegenwoordig voldoende.

De aard van de criminaliteit is de afgelopen jaren drastisch veranderd, waarbij traditionele vermogensdelicten zoals woninginbraken afnemen, maar online criminaliteit stabiel blijft of stijgt. Jongeren worden via sociale media en chat-apps geronseld als geldezel of ingezet voor phishing-praktijken. Dit zorgt voor een nieuwe stroom van daders die zichzelf vaak niet eens als echte criminelen zien, totdat de politie voor de deur staat.

Dit inzicht verandert de manier waarop we naar preventie moeten kijken.

Persoonlijke versus omgevingsfactoren bij het ontstaan van criminaliteit

Persoonlijke en psychologische factoren

- Vroegtijdige psychische hulpverlening, agressieregulatietraining en behandeling van verslavingen

- Ligt binnen het individu zelf en beïnvloedt de manier waarop prikkels en regels worden verwerkt

- Neurologische afwijkingen, psychische aandoeningen, impulsiviteit en verslavingsgevoeligheid

Sociale en omgevingsfactoren (Aanbevolen focus voor beleid)

- Wijkverbetering, armoedebestrijding, jeugdwerk en het bieden van economische perspectieven

- Ligt in de externe leefomgeving en creëert de kansen en prikkels voor crimineel gedrag

- Armoede, gebrek aan onderwijs, foute vrienden, groepsdruk en slechte opvoedingssituaties

Het traject van Daan: Van groepsdruk naar herstel

Daan, een 17-jarige jongere uit een Rotterdamse volkswijk, groeide op in een gezin met grote financiële zorgen. Hij voelde zich vaak buitengesloten op school omdat hij niet mee kon komen met de trends, wat leidde tot veel frustratie.

Hij zocht aansluiting bij een lokale straatgroep en deed in het begin mee aan kleine vernielingen om erbij te horen. De groepsdruk nam snel toe en Daan werd overgehaald om als koerier te fungeren voor illegale pakketjes.

Tijdens een mislukte overdracht werd hij opgepakt door de politie. De schrik en de angst voor een lange gevangenisstraf zorgden voor een omslag; hij besefte dat zijn 'vrienden' hem direct lieten vallen toen het misging.

Met behulp van een intensief jeugdreclasseringstraject en een gerichte opleiding vond Daan binnen een jaar een legale baan als logistiek medewerker, waarmee hij zijn criminele verleden achter zich liet.